Zoek de verbinding en niet de verschillen.

Het centrum van een stad in Westfalen Duitsland. Maar dat doet er eigenlijk niet toe. Het had overal kunnen zijn. Er steekt een dame de straat over. Ze is gestoken in een donker bloesje met laag decolleté, een zwarte glanzende broek die om haar strakke billen spant, en haar voeten staan op stiletto hakken. Uitdagend en sexy. Tien meter achter haar loopt een vrouw die is verhuld in ruimzittende kleden. Van haar lichaam zie je niets, om haar hoofd heeft ze een doek; een hoofddoek. Ze heeft wel een hakje onder haar schoenen. Een aankondiging van een persoonlijke Arabische lente?

Twee werelden

Dit zonbelichte plaatje, in de Duitse stad in Westfalen, maar dat doet er niet toe, op de warmste 22e oktober ooit, en dat doet er eigenlijk ook niet toe, toont twee totaal verschillende werelden. In de ene wereld zijn er nog landen waar vrouwen worden gestenigd als ze overspelig zijn geweest, in de andere wereld wordt tv reclame gemaakt voor het faciliteren van overspel. In de ene wereld is het ten strengste verboden om alcohol te drinken, in de andere wereld zuipen kinderen zoveel alcohol dat ze ervan in coma geraken. In de ene wereld wordt de bevolking nog dikwijls onderdrukt door dictators, in de andere wereld bedrijven politici leugenachtige marketing om kiezers voor zich te winnen. De andere wereld vindt de ene wereld barbaars, de ene wereld vindt de andere Satanisch. En die beide werelden maakten deel uit van datzelfde plaatje, datzelfde blikveld, op de warmste 22 oktober ooit in die stad in Westfalen. En het zou zomaar kunnen dat die twee werelden ook nog in dezelfde straat wonen, of dat ze zelfs buren zijn. En misschien zijn het dan wel zulke goede buren dat er geen rijdende rechter aan te pas hoeft te komen. Maar ja, dat is in Duitsland. Duitsland is een land dat niet zo hoog staat op de ranglijst van Europese landen als het gaat om discriminatie. Daar hebben ze een geweten dat nog steeds traumatisch wordt beïnvloed door een afschuwelijke vergissing: ‘Das nie wieder’. Nederland staat echter na de opkomst van de PVV internationaal aangeschreven als een land waar de discriminatie hoogtij viert. Volgens het ECRI-rapport van 15 oktober staat Nederland derde achter Griekenland en Oostenrijk op de ranglijst van landen waar discriminatie het meest voorkomt. Een wrang gegeven dat het voor veel Nederlanders moeilijk maakt om nog trots op hun land te zijn.

Bedreigend voor westerse rechtsorde?

Voor de opkomst van Fortuyn en vervolgens Wilders werd Nederland internationaal nog gezien en geprezen als een bijzonder tolerant land, een land waar iedereen welkom was en waar men begrip en respect had voor andere culturen. Na de aanslag van 9/11 en de daarop volgende opkomst van de PVV veranderde dat snel. Wilders speelde handig in op de anti-islam sentimenten die door de aanslag op de Twintowers zijn gewekt. Het door Wilders uitgebrachte filmpje Fitna werd weliswaar door velen aangemerkt als populistische stemmingmakerij, als moslim bashen, maar het zorgde er ook voor dat er vele anderen waren die anders naar de islam gingen kijken. Dat effect werd vergroot door de publicaties van Arabist Hans Jansen. Jansen nam de Koran en andere islamitische geschriften en overtuigingen voor de gelegenheid nog eens kritisch onder de loep, en gebruikte zijn bevindingen om duidelijk te maken dat de islam een gevaarlijke dogmatische leer is. Onder andere publiceerde Jansen het boekje ‘Islam voor varkens, apen, ezels, en andere beesten. De titel zegt al veel over de inhoud. Alles wat gevonden kan worden om duidelijk te maken dat de islam ons andersdenkende westerlingen ziet als beesten, en als kafirs, en de joden ziet als zwijnen, apen, en ezels wordt van stal gehaald.

Zo terroristisch als een zak piepers

Wanneer je het boekje van Jansen leest, en in aanmerking neemt dat hier een Arabist aan het woord is, en je verder ook geen andere informatie over dit onderwerp tot je neemt, dan ligt het voor de hand dat je de islam als een enorme bedreiging gaat zien. Dat overkwam mij in elk geval aanvankelijk wel toen ik in 2008 dit boekje las. Echter kon ik tegelijkertijd de theoretische informatie in het boekje ook niet rijmen met de daadwerkelijke situatie in Nederland. Okay, er was een doorgeschoten moslim die Theo van Gogh had vermoord, maar verder was de Nederlandse moslimgemeenschap zo strijdbaar, zo agressief, zo terroristisch als een zak aardappelen. Uit niets bleek dat die één miljoen Nederlandse moslims teksten uit de Koran vertaalden in kwade handelingen. Daar kwam het gevaar dus niet vandaan. Het gevaar zou juist eerder komen van dat deel van de bevolking dat zich door Wilders en Jansen liet beïnvloeden. Daar zou niet alleen discriminatie uit voortkomen, maar ook een enorme verdeeldheid en vijandigheid. Dat dacht ik in 2008. Inmiddels is het al zo ver. De PVV is de grootste partij in de peilingen, in het buitenland vindt men ons een landje waar de vreemdelingenhaat hoogtij viert, en de nationale ombudsman Brenninkmeijer heeft aangegeven dat de discriminatie in Nederland schrikbarende vormen heeft aangenomen.

En atheïsten?

Degenen die zich schuldig maken aan discriminatie van (Nederlandse) moslims beroepen zich daarbij voornamelijk op twee beweegredenen: wat zij aan barbaarsheid zien in moslimlanden, en de interpretaties die zij voorgekauwd hebben gekregen over de inhoud van de Koran. De eerste beweegreden is natuurlijk een beetje raar. Hoe kun je nou rechtvaardigen dat je Nederlandse moslims discrimineert vanwege het gedrag van geloofsgenoten in landen met een totaal andere cultuur, die veelal ook nog te maken hebben met armoede, onderdrukking en oorlogen. Dan zouden we ook talrijke redenen hebben om Nederlandse christenen te discrimineren. Denk maar eens aan de christelijke onderdrukkers in het Zuid Afrika van voor 1990, de gruwelijke strijd tussen christenen in Ierland, of de gepleegde genocide door de Serviërs. En hoeveel atheïsten zouden er wereldwijd betrokken zijn geweest bij gruweldaden? Dat is lastig te zeggen omdat deze groep van gelovigen zich niet heeft verenigd. Ze opereren doorgaans individueel en zijn dus als groep niet te beoordelen en te veroordelen. Nee, wat voor gruweldaden er elders in de wereld ook worden gepleegd door moslims, dat mag geen reden zijn voor discriminatie van onze islamitische medelanders.

Paranoïde houding

De tweede beweegreden die veelal wordt genoemd als legitimatie voor discriminatie is door de activiteiten van Jansen en andere ‘Koran deskundigen’ erg ingeburgerd. Veel landgenoten die nog nooit een Koran hebben ingezien geloven dankzij Jansen e.a. dat de Koran een boek is dat aanzet tot haat en moorddadigheid jegens ongelovige westerlingen. Natuurlijk staan in de Koran ook wel teksten die mensonvriendelijk overkomen, zeker wanneer je ze uit hun context haalt, de symboliek niet begrijpt, of er op gefocust bent om de islam in diskrediet te brengen. Teksten uit de Koran kunnen dan aanleiding zijn om moslims te wantrouwen in hun bedoelingen. Niet het gedrag van moslims wordt dan beoordeeld maar hun mogelijke intenties op grond van de woorden die ze lezen. Daaruit ontstaat dan de situatie dat er in Nederland ruim 1 miljoen moslims wonen die geen enkele aanleiding geven tot het vermoeden dat ze hier de macht willen overnemen en ons met het zwaard in de hand willen bekeren, maar die er wel door bijvoorbeeld PVV aanhangers en Jansen van verdacht worden dat zij deze intentie hebben. Omdat zij wel eens een tekst lezen die daartoe zou kunnen uitnodigen. Een nogal paranoïde houding die angst en haat zaait, en discriminatie uitlokt, en die de wereld zeker niet tot een betere plek maakt om te leven. Wanneer we in een harmonieuze samenleving willen leven, op basis van wederzijds vertrouwen en respect, dan doen we er goed aan om onze houding om te keren en juist aandacht te hebben voor het goede dat de verschillende religies kunnen voortbrengen, c.q. de verbindende factoren te zoeken. Dat lijkt misschien onbegonnen werk, maar er bestaat al een levensbeschouwelijke beweging die daar een invulling aan geeft, en dus een mooi voorbeeld is van hoe het ook kan, namelijk de Universele Soefi Beweging.

Voorbij alle verschillen

De Universele Soefi Beweging dient niet verward te worden met het Soefisme zonder de toevoeging Universeel. Het ‘gewone’ Soefisme komt uit de Arabische landen en is gebaseerd op de Koran. Het Universele Soefisme is door de musicus en spiritueel leraar Inayat Khan vanuit India naar het Westen gebracht. Khan leefde van 1882 tot 1927, in een tijd dat reizen veel tijd kostte, maar hij was desondanks een echte wereldburger die onvermoeibaar rondreisde in India, de Verenigde Staten en Europa. Door zijn brede blik op de wereld, en zijn doorleefde ondogmatische begrip van mystiek, kon hij inzichten uit oosterse tradities verbinden met soortgelijke inzichten uit de joods-christelijke traditie. En hij kon dit verwoorden op een manier die nog steeds aansluit bij ons moderne westerse leven. Khan schreef weliswaar weinig maar gaf honderden lezingen, die via stenografie zijn vastgelegd en in veertien boeken zijn gebundeld. Inayat Kahn wist in die lezingen werelden van verschil te overbruggen en leefde daarmee voor waarover hij sprak, namelijk dat we voorbij alle verschillen één zijn, dat de hele schepping één is, en dat wij die eenheid kunnen ervaren in het licht van onze ziel.

Een deel van de waarheid

In 1917 richtte Khan de Universele Soefi Beweging op.  De Universele Soefi Beweging heeft als beginsel dat alle godsdiensten uit één en dezelfde Goddelijke bron voortkomen, en dat alle religies uiteindelijk op dezelfde God zijn gericht. De centrale boodschap van Khan is dat God vele benamingen heeft en dat elk mens God op zijn eigen manier kan beleven. Ook legde Khan de nadruk op het feit dat het soefisme geen nieuwe religie was maar een opzichzelfstaande levenshouding, “voor hen die zoeken naar waarheid”. God moest je volgens hem niet buiten jezelf zoeken, maar binnen in jezelf. De basisgedachte van Inayat Khan met betrekking tot het soefisme, is dat de mensen het idee zouden moeten loslaten dat hún godsdienst de absolute waarheid vertegenwoordigt, en dat zij zouden moeten proberen in te zien dat alle religies een deel van de waarheid vertegenwoordigen. Soefi’s kunnen dus ook gewoon Christen, Hindoe of Moslim zijn, of een ander geloof of overtuiging aanhangen. In alle geloven kan wijsheid worden gevonden die kan helpen om meer eenheid, geestelijke vrijheid, harmonie en schoonheid in deze wereld te brengen. Een totaal omgekeerde benadering dan het zoeken en benadrukken van verschillen. De Duitse sociaal filosoof Theodor Adorno drukt het zeer kernachtig uit in één zin: ‘Liefde is het vermogen het gelijke bij het ongelijke waar te nemen’.

Tolerantie en onderling begrip

In de universele eredienst van de Soefi’s wordt de eenheid van religieuze idealen tot uitdrukking gebracht door een altaar met zeven kaarsen. Zes van de kaarsen symboliseren de volgende wereldgodsdiensten: het hindoeïsme, het boeddhisme, de godsdienst van Zarathoestra, de joodse godsdienst, het christendom, en de islam. De zevende kaars is het symbool voor alle bekende en onbekende mensen die in de wereld het licht van de waarheid in de duisternis van menselijke onwetendheid hebben hooggehouden. Na het aansteken van de kaarsen wordt een gebed uitgesproken en worden er passages voorgelezen uit de heilige boeken van de verschillende godsdiensten die voor de kaarsen op het altaar liggen. De teksten hebben betrekking op het onderwerp dat op de betreffende dag door een daarvoor benaderde persoon wordt besproken.  Vaak zijn dit actuele onderwerpen die de verdraagzaamheid en goede wil kunnen helpen bevorderen. De Soefi Beweging Nederland schrijft op haar site over het doel van de eredienst onder meer het volgende: ‘De Universele Eredienst is een dienst van bezinning die troost kan brengen en nieuwe moed kan geven en die kan inspireren. Dat is hard nodig in een wereld van tegenstellingen, zeker op religieus gebied, waar -paradoxaal genoeg- dikwijls haat wordt gezaaid in plaats van liefde en sympathie’. En: ‘De boodschap van geestelijke vrijheid die in deze dienst wordt gebracht, verenigt mensen die open zijn, die niet gehinderd willen worden door vooroordelen. Deze Universele Eredienst vormt een aansporing tot tolerantie en onderling begrip. Deze leiden tot sympathie, waardoor de naastenliefde werkelijk in de praktijk kan worden gebracht.’

Het antwoord?

Is de Soefi beweging het antwoord op een wereld die verdeeld is door religieuze twisten? Kan de leer van de Indiër Inayat Kahn helpen om populisme, fundamentalisme en radicalisme te temperen? Qua inhoud zou het zeker kunnen, maar de beweging is vooralsnog te klein om maatschappelijk echt iets te betekenen.   Nederland telt zo’n 500 aanhangers, en wereldwijd zijn er slechts een paar duizend. Hoe dat komt is niet eenduidig te verklaren. Althans de Soefi Gemeenschap weet het ook niet zo precies. Volgens zegslieden speelt zeker een rol dat de Soefibeweging van oudsher al niet zo naar buiten is getreden, en zeker niet gericht was op het winnen van zieltjes. Elke vorm van bekeringsdrift is de beweging vreemd. Belangstellenden moeten zelf het gevoel hebben dat het moment in hun ontwikkeling of spirituele groei is aangebroken om zich bij de Soefi’s aan te sluiten. De vraag is echter wel of mensen die zich graag bij een spirituele beweging zouden willen aansluiten, ook op het idee zouden kunnen komen om eens bij de Soefi’s te kijken. Dan moet men eerst van het bestaan daarvan op de hoogte zijn, en dat is natuurlijk meestal niet het geval. De Soefi Beweging Nederland sinds kort wel een representatieve website. Die geeft nagenoeg alle informatie die de aspirant belangstellende nodig heeft en is via Google ook vlotjes te vinden. Maar ja, het heeft natuurlijk pas zin om te googelen als je weet wat je zoekt. Informatie over de Soefi’s komt heel af en toe ook wel naar het publiek toe. Meestal gebeurt dat wanneer de bekendste Soefi van Nederland Johan Witteveen wordt geïnterviewd.

 What the world needs now

De econoom Witteveen was minister van financiën in twee kabinetten en voorzitter van het IMF, maar is ook de voorman van de Soefi’s in Nederland. In veel interviews wordt Witteveen geraadpleegd over de financiële toestand in Nederland en Europa, maar een enkel keertje gaat het ook wel specifiek over het Soefisme. Witteveen is echter ook niet iemand die recht in de camera roept dat mensen toch vooral Soefi moeten worden. Wel schreef hij enkele boeken over het Soefisme en een interview in Volzin nummer 12 van dit jaar gaf hij wel te kennen dat het Soefisme bruggen kan slaan. Maar daarvoor zal de beweging dan toch echt maatschappelijk meer impact moeten krijgen. Zoals het nu is lijkt het geestelijk kapitaal van Khan geparkeerd te zijn op een rekening die geen rente geeft, en waar het wel onderhevig is aan inflatie. Maar misschien is dat wat te economisch/kwantitatief gedacht? Een zegsman van de beweging haalt ter illustratie een gedicht aan van J.H. Leopold, een tijdgenoot van Khan. Oinou hena stalagmon (Van wijn één druppel) is de titel van het gedicht, en de kern van de zaak is dat een druppel wijn die in het water de samenstelling van alle zeeën van Noord- tot Zuidpool verandert. De boodschap is duidelijk. Het Soefisme kan fungeren als  een hele sterke homeopathische verdunning die de weerstand tegen de verdeeldheid kan versterken en zo kan helpen om van deze wereld een betere plek te maken. Een mooie utopische gedachte die zeker op de bijval van Hahnemann zou mogen rekenen, maar die niet erg aansluit bij de eisen van de huidige samenleving. What the world needs now is het actief zoeken van liefde en verbinding. Daarvoor dient toenadering gezocht te worden vanuit een  empathische houding. Witteveen geeft wat dat betreft een praktisch advies: ‘Ja de Soefi bekijkt alles vanuit twee gezichtspunten: het eigen en dat van de ander. Je moet uit je eigen kringetje stappen en je proberen voor te stellen hoe een ander een situatie ziet. Dan wordt het gemakkelijker bruggen te bouwen.’ Ook Khan zelf heeft aangegeven dat een Soefi niet in zijn tempeltje moet blijven zitten maar juist actief aan het leven moet deelnemen: ‘Hoe verder men komt op het geestelijk pad, hoe meer men zal moeten leren toch aan het levensspel deel te nemen.’

Een te ver gedreven deugd…

Khan was trouwens ook absoluut geen voorstander van het gooien met modder naar tegenstanders zoals tegenwoordig zo gangbaar is: ‘Een gemeen mens beledigen is als een steen werpen in een modderpoel; men bespat alleen zichzelf’. En over fundamentalisme zei hij het volgende: ‘Beginselen moeten ons leven leiden, niet beperken’. Ook over de deugd had Khan proportionele opvattingen: ‘Een te ver gedreven deugd kan zonde worden’, ‘Wees niet verbaasd als gij aan het eind der vallei der zonden de deugd vindt staan’. ‘Mooi hoor, ach was het Soefisme maar een krachtig werkend virus in plaats van een druppel in een oneindige oceaan. Maar aan de andere kant, we hoeven met zijn allen ook geen Soefi’s te worden om vandaag nog te beginnen met het bouwen van bruggen die overtuigingen en kleuren verbinden. We kunnen eenvoudig een begin maken door te kiezen voor een begripvolle houding.

 

Geïnteresseerden in de Soefi beweging kunnen eens een kijkje te nemen op: http://www.soefi.nl

Gepubliceerd in Volzin Magazine nr. 23 2013

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>